भारतात होमिओपॅथीचा सराव दीड शतकाहून अधिक काळापासून केला जात आहे. तरीही, सामान्य माणसाचा अनेकदा तिच्या वापर, उपयोग आणि परिणामकारकतेबद्दलच्या विविध गैरसमजांमुळे दिशाभूल होतो. होमिओपॅथी ही एक नैसर्गिक उपचार पद्धती आहे, जिचा उद्देश अशा औषधाद्वारे रुग्णाचे दुःख बरे करणे आहे. ही उपचार पद्धती फार पूर्वीपासून रुग्णांच्या उपचारात्मक, प्रतिबंधात्मक आणि आरोग्यवर्धक सेवेसाठी योगदान देत आहे.

होमिओपॅथी हे एक प्रमाणित शास्त्र आहे का?

होमिओपॅथी हे एक सिद्ध शास्त्र आहे. ते प्रायोगिक, औषधशास्त्रीय आणि वैद्यकीय माहितीवर आधारित आहे. होमिओपॅथिक औषधांच्या विविध आजारांवरील परिणामकारकतेचा अनेक वर्षांपासून सखोल अभ्यास केला गेला आहे. भारतात तसेच इतर देशांमध्ये वनस्पती, प्राणी आणि मानवांवर क्लिनिकल अभ्यास केले गेले आहेत. पद्धतशीर वैज्ञानिक संशोधन आणि अभ्यासाने विविध प्रकारच्या आजारांमध्ये होमिओपॅथी औषधांची परिणामकारकता सिद्ध केली आहे.

होमिओपॅथी काय व कसे काम करते?

होमिओपॅथी हे शास्त्र शुद्ध वैज्ञनिकदृष्ट्या प्रमाणीत वैद्यकीय शाखा असून तिचा उगम जर्मनी मध्ये 18 व्या शतकात झाला आहे. होमिओपॅथी औषधी या निसर्गातील वनस्पती, खनिज, धातू, प्राण्यांच्या पदार्था पासून बनवली जातात, अर्थातच म्हणून ती काही शरीराला अपाय कारक नसतात. कारण ती औषधी तत्त्वावर बनवली जातात. होमिओपॅथिक औषधे ही काट्याने काटा काढणे या मूळ तत्वावर काम करतात, यालाच जर्मनी मध्ये similia similibus curenture (like cures like) म्हणतात. म्हणजेच ज्या औषधामध्ये आजारपणाची लक्षणे निर्माण करण्याची ताकद असते, तेच औषध मनुष्याच्या शरीरातील आजार काढून टाकण्यात यशस्वीपणे प्रभावी अंमलबजावणी करते. जसे कांदा कापल्यावर आपल्या डोळ्यातून पाणी येते, सर्दी होते व त्याच कांद्याचा वापर करून allum cepa ही औषधी सर्दी खोकला समुळ काढून टाकण्यात यशस्वी होते. होमिओपॅथी औषधी मनुष्य शरीराची रोगप्रतिकारक क्षमता वाढविण्यासाठी मदत करते, त्यामुळे वारंवार रोगाला बळी पडलेल्या व्यक्तीला कायमची रोगातून सुटका होण्यास मदत होते.

होमिओपॅथी हळू काम करते का आणि तीव्र आजारांमध्ये तिचा वापर करता येत का?

होमिओपॅथिक औषधांच्या क्रियेचा वेग आजार उद्भवण्याच्या वेळेवर अवलंबून असतो. जर आजार नुकताच सुरू झाला असेल, आणि निवडलेले औषध योग्य असेल, तर होमिओपॅथी जलद काम करते. जुनाट संधिवात, दमा, सोरायसिस इत्यादींसारख्या दीर्घकाळ चालणाऱ्या आजारांमध्ये, पूर्ण बरे होण्यासाठी नैसर्गिकरित्या जास्त वेळ लागतो. बहुतेक लोक जुनाट आजारांमध्ये होमिओपॅथीचा आधार घेतात, ज्यावर कोणत्याही वैद्यकीय प्रणालीमध्ये उपचार करण्यासाठी जास्त कालावधी लागतो.

होमिओपॅथी हे \'जादुई औषध\' आहे का, जे काहीही आणि सर्वकाही बरे करू शकते?

इतर कोणत्याही वैद्यकीय प्रणालीप्रमाणे, होमिओपॅथीची स्वतःची व्याप्ती आणि मर्यादा आहेत. उदाहरणार्थ, होमिओपॅथी जुनाट, , स्थानिक किंवा सामान्य अशा सर्व प्रकारच्या आजारांवर उपचार करू शकते. जिथे शस्त्रक्रिया पूर्णपणे आवश्यक आणि / किंवा अपरिहार्य आहे. तथापि, वाढलेले टॉन्सिल्स, नाकातील पॉलिप्स, किडनी स्टोन, मूळव्याध, चामखीळ इत्यादींसारख्या काही शस्त्रक्रियाजन्य समस्यांवर योग्य होमिओपॅथी औषधोपचाराने उपचार करता येतात.

होमिओपॅथी डॉक्टर हे वैद्यकीय क्षेत्रात आहेत का?

भारताच्या बहुतेक भागांमध्ये पात्र पदवीधारक वैद्य होमिओपॅथीचा सराव करतात. भारतात होमिओपॅथीच्या क्षेत्रात पदवी अभ्यासक्रम प्रदान करण्यासाठी समर्पित 270 हून अधिक वैद्यकीय महाविद्यालये आणि पदव्युत्तर शिक्षण देणारी ३३ महाविद्यालये आहेत. सध्या, देशात 3,00,000 हून अधिक प्रशिक्षित होमिओपॅथ आहेत.

होमिओपॅथिक उपचारादरम्यान चहा, कांदा, लसूण इत्यादी निषिध्द आहेत हे खरे आहे का?

कांदा, लसूण, चहा, कॉफी, अत्तर इत्यादींमुळे होमिओपॅथी औषधांचा प्रभाव कमी होत नाही. तथापि, असे काही पदार्थ आहेत जे काही होमिओपॅथिक औषधांच्या परिणामात अडथळा आणतात आणि त्यांना निष्प्रभ करतात, त्यामुळे सर्वोत्तम परिणामांसाठी ही औषधे वापरताना असे पदार्थ टाळणेच श्रेयस्कर आहे. तसेच, धूम्रपान, मद्यपान किंवा तंबाखू चघळणे यांसारख्या सवयींचे व्यसन नसलेल्या व्यक्तींमध्ये होमिओपॅथिक औषधे अधिक प्रभावीपणे कार्य करतात.

होमिओपॅथी केवळ जुनाट आजारांमध्येच उपयुक्त आहे का?

होमिओपॅथी अनेकदा तेव्हा प्रभावी ठरते जेव्हा सर्व उपाय अयशस्वी ठरतात. परंतु याचे कारण असेही आहे की, अनेक वर्षे दुसऱ्या पॅथीचे उपचार घेऊनही यश न मिळाल्यानंतर रुग्ण होमिओपॅथीकडे वळतात. तोपर्यंत, आजार जुनाट (क्रॉनिक) झालेला असतो आणि साहजिकच (त्याच्या जुनाटपणामुळे) उपचारांचा कालावधी तीव्र (ॲक्यूट) असताना लागणाऱ्या कालावधीच्या तुलनेत जास्त लागतो.

होमिओपॅथिक औषधांचे फायदे काय आहेत ?

होमिओपॅथिक औषधे अतिशय जलदरित्या व प्रभावीपणे रोग निवारण करतात. त्यांना दुष्परिणाम (Side Effects) नाहीत. होमिओपॅथिक औषधे मानसिक दृष्टिकोनातुन बदल घडवून आणतात, त्यामुळे तुमच्या स्वभावात चांगले बदल होतात. चिंता, काळजी, दुःख, राग, मत्सर, भिती इ. गोष्टी कमी होऊन तुमचे आजार बरे होतात. कुठेही सहज जवळ बाळगता येण्याजोगी होमिओपॅथिक औषधे मधुर, घेण्यास अतिशय सोपी व इतर औषधांसोबत घेतली जाऊ शकतात. सर्व प्रकारच्या आजारांवर प्रभावी उपचार पद्धती म्हणजे होमिओपॅथी आहे.

: लेखक :  डॉ. आशिष भगत,

प्राचार्य - को ए सॊ चं. ह. केळुस्कर वैद्यकीय महाविद्यालय, अलिबाग